بررسی تاریخچه قلم زنی در ایران - بانک اطلاعات عمومی

1396/07/11 بررسی تاریخچه قلم زنی در ایران
بررسی تاریخچه قلم  زنی در ایران

در این مقاله از سایت مطلبی در مورد ارائه شده است ، همچنین برای مشاهده مقالات بیشتر در دسته از سایت اطلاعات عمومی مقالات بیشتری را مشاهده نمایید

بررسی پیشینه ی قلم زنی در ایران

 

تاریخ کوتاه قلمزنی ایران،تهیه و ساخت اشیاء نقره ای و قلم زنی روی آن ها از قبل های بسیار دور در ایران رواج داشته.پیشینه ی قلم زنی را به زمان سکاها یا سیت ها نسبت میدهند که نژاد آریایی داشته اند.

قدمت جام طلای حسنلو که در سال ۱۳۳۶ کشف شد و دارای نقوش برجسته ای چون خدایان سوار بر ارابه هست
به هزاره ی اول بر می گردد. جام های طلای مارلیک نیز از آثار قلم زنی همین دوره میباشند.

 

از دوره ی مادها که در سده ی هفتم قبل از میلاد در ایران روی کار آمدند، آثار قلم زنی اندکی به جای مانده هست.

 

با تشکیل حکومت هخامنشی هنر قلم زنی نیز متحول شد و بر دوران بعد از خود نیز تاثیر گذاشت.
این دوره در واقع بحبوحه هنر فلزکاری هست اما به علت حمله ی اسکندر و آتش زدن تخت جمشید آثار زیادی نابود شدند
و به دستور اسکندر گداخته و به سکه تبدیل شدند.

 

در زمان ساسانیان یعنی در سال های ۲۲۴ تا ۶۵۰ میلادی، به علت گسترش تجارت میان ایران،
یونان و روم، هنر ایران از هنر یونان و روم تأثیر پذیرفت. مرسوم ترین ظروف این دوره سینی بود
که ساسانیان عکس های شکار و مراسم پادشاهان مثل مراسم هدیه دادن را روی آن ها قلم می زدند.

,[categoriy]
جام طلای حسنلو

,[categoriy]
جام طلای مارلیک   هنر قلم زنی در دوره پس از اسلام

در سده های آغازین اسلامی، اعراب، هنر قلم زنی دوره ی ساسانی را مورد تقلید قرار داده
و در سده های بعد در اثر علاقه ی هنرمندان ایرانی به مذهب و گرایش آنان به اسلام،
با تأثیرپذیری از باورهای اسلام، کم کم نقوش طرح های بومی و اسطوره ای ایرانی جای خود را به خطوط کوفی و آیات و احادیث داد.

 

,[categoriy]

 

بشقاب نقره ساسانی

در دوره ی سلجوقیان، هنر قلم زنی مثل سایر رشته های هنری حمایت شد و گسترش یافت کرد.
ایجاد نقوش گیس باف شامل نوارهایی در تزئینات ظروف متداول شد.

 

در این دوران، ترصیع فلزات به صورت مفتول های طلا، مس و نقره و یا ترصیع ظروف مفرغی با مفتول مس متعارف شد.
از کارهای بسیار زیبای این دوره، مشبک کاری روی فلز هست. ظروف سلجوقیان عمدتا دو خصوصیت داشت: یکی خوشنویسی خطوط و دیگری بهرهگیری از خط کوفی در قلم زنی.

 

ترصیع در ظروف در دوره ی مغول و تیموری، به تقلید از دوره ی سلجوقی ادامه یافت کرد.
بهرهگیری از هنر خوشنویسی در قلم زنی به وفور گسترش یافت و ظروف زیادی از اینگونه ساخته و تزئین شد.
با حمله ی تیمور به ایران، هرات دوباره رونق هنری خود را بازیافت و بزرگ ترین مرکز هنری آن روز شد. هنر قلم زنی در این شهر بسیار درخشید.

 

پیشینه ی قلم زنی

نقره کوبی روی فلزات، در دوره ی صفوی به بحبوحه شکوفایی و کمال خود رسید.
دراین دوره، انواع تنگ ها و کاسه های قلم زنی شده مرسوم شده بود.

در دوره ی صفویه، تذهیب به خصوص بهرهگیری از اسلیمی رواج داشت و همچنین در این دوره از خط نستعلیق و ثلث در کارهای قلم زنی بهرهگیری می شد.

,[categoriy]
انواع سبک های قلم زنی

 

۱. برجسته کاری

در این نوع قلم زنی ابتدا پشت کار را قیر کرده، سپس طرح را روی کار کاربن میکنند
و با بهرهگیری از قلم نیم بر طرح را تثبیت می کنند. پس از تثبیت طرح، قیر را از پشت کار خارج کرده
و این بار سطح پردازش شده را قیر اندود کرده و توسط قلم هایی که عبارت اند از قوشه،
کف رو، کف تخت و… ظرف را برجسته میکنند.

 

خطوط نیم بر شده در پشت کار، راهنمای عمل قلم زنی هست.
پس از این که عمل برجسته کاری صورت گرفت، مجددا قیر را به سمت نخست برگردانده
و در این مرحله روسازی و اساس کردن کار انجام می شود.

 

۲. نیمه برجسته کاری

در این قلم زنی به جای بهرهگیری از قلم های برجسته کاری از قلم های معمولی بهرهگیری می شود
و به جای این که کار را از پشت برجسته کنند، از طرف مقابل آنقدر اساس را پایین میبرند که سطح پردازش شده نمایان شود.

 

۳. ریزه قلم زنی

در این روش، کار پس از قیر شدن طراحی شده و سپس نیم بر و روسازی و اساس میشود
که دارای برجستگی نیست و بیشتر از طرح های گل و مرغ اسلیمی و… بهرهگیری می شود.

 

۴. حکاکی

در این روش کار، به جای بهرهگیری از چند قلم تنها از یک قلم بهرهگیری شده
و این قلم، عمل قلم زنی را انجام میدهد. در واقع در این نوع قلم زنی، با بهرهگیری از قلم تیزی گوشت فلز کنده میشود.

 

۵. مشبک کاری

در این روش به جای این که مثل ریزه قلم زنی اساس بزنند
یا مثل برجسته کاری اساس را بخوابانند، اساس را از سطح فلز جدا می کنند.
از این روش معمولا در قدیم در ساخت چراغ های فانوسی و محل هایی که قرار هست
از آن ها آب عبور کند بهرهگیری می شد.

 

بیشتر فرآورده های فلزی که ظرف یک قرن نوین در ایران ساخته شده از مس هست
که تعداد زیادی از این فرآورده ها برای مصارف هرروز ساخته شده و فاقد تزیین میباشند
و عنصر اصلی زیبایی آن ها همان شکل آن ها هست ولی ظروف مسی که ارزش نمایشی بیشتری داشته اند
معمولا مورد دقت صنعتگران و هنرمندانی چون قلم زن و کنده کار و گاه برجسته کار قرار گرفته اند.

 

پیشینه ی قلم زنی

اصفهان همۀ وقت از مراکز مهم هنر قلم زنی ایران بوده و هست
و در حال حاضر بیشترین تعداد کارگاه های صنایع دستی اصفهان را کارگاه های قلم زنی مس و برنج تشکیل میدهد
و تعداد شاغلین این رشته نسبت به سایر رشته ها بیشتر هست.

 

دامنه ی هنر فلزکاری در ایران بسیار وسیع هست؛ از جمله می توان از هنر مشبک کاری نام برد
که وسایلی از قبیل فانوس، آباژورهای پرنقش و نگار مسی و برنجی، بخوردان، گلدان و پوشش بطری را شامل میشود.
مواد نخست ی اصلی مورد مصرف سازندگان فرآورده های مس و برنج شامل مس، برنج و آلیاژهای این دو هست.

 

ابزار کار صنعتگران این رشته از دو دسته تشکیل می شود

یک دسته ابزاری که در مرحله ی ساخت محصولات مورد مصرف قرار میگیرد مثل دستگاه خم کاری،
فرچه، کوره برقی، سندان و چکش. دسته ی دیگر ابزاری میباشند که در مرحله ی قلم زنی مورد احتیاج هست
مثل دستگاه قیر آب کنی، پرگار، انواع قلم آهنی، چکش و…

,[categoriy]
شیوه ی انجام کار

برای قلم زنی ابتدا پشت سطحی که قرار هست قلم زنی کنند را با قیر می پوشانند
تا ظرف طی مرحله ی قلم زنی بر اثر ضربات چکش و فشار قلم تاب برنداشته و از سر و صدای چندان پیشگیری شود.
برای این عمل یعنی قیراندود کردن پشت کار، قیر جامد را در دستگاه ذوب قیر، ذوب می کنند.

 

سپس قیر ذوب شده را به صورت لایه لایه روی محل مورد نظر میکشند تا قشر نسبتا ضخیمی تشکیل شود.
پس از سرد شدن ظرف با کشیدن دوغاب سفیدی محل مورد قلم زنی را جهت طراحی آماده می کنند.
دوغاب مذکور صرفا برای بهتر نمایان شدن خطوط طراحی هست که به وسیله ی مداد کشیده میشود.

 

طراحی طرح های ظروف قلم زنی

طراحی طرح های ظروف قلم زنی که اکثرا از طرح های سنتی الهام میگیرد به چند طریق انجام می شود:

 

عرف طرح توسط شخص قلم زن که در طراحی نیز مهارت دارد به طور مستقیم روی سطح مورد نظر

 

عرف طرح روی کاغذ و سوزنی کردن خطوط اصلی سپس به وسیله ی کوبیدن سمبه «پارچه ای که درون آن را از گرد زغال یا جوهر پر کرده اند» روی کاغذ اثر قسمت های سوراخ شده را روی سطح کار ایجاد و سپس شروع به قلم زنی میکنند.

 

تاریخچه قلمزنی ایران

در حال حاضر در اصفهان یعنی مهمترین مرکز ساخت و قلم زنی مس و برنج حدود ۸۱ درصد از قلم زنان،
خود طراح و اجراکننده میباشند، حدود ۷ درصد از طرح های دیگران بهرهگیری کرده و طرح های خریداری شده
که روی کاغذ کشیده شده را مورد بهرهگیری قرار داده و کپی کاری می کنند و ۱۲ درصد دیگر نیز به خرده کاری میپردازند.

 

زمانی که طرح ها و نقوش روی کار پیاده شد به وسیله ی ابزاری به نام نیم بر یا قلم،
خطوط اصلی را کنده کاری میکنند آنگاه اساس های کار را به وسیله ی ابزارهای گوناگون که انواع گوناگون قلم فلزی هست
نقش می زنند و به اصطلاح پر می کنند. سپس نوبت روسازی هست

که در این مرحله روی طرح ها را با قلم هایی که بر سر آن ها نقش مایه های مختلفی حک شده هست تزیین میکنند.
قلم های این مرحله عبارت اند از حصیری، قلم گیری، گرسواد، سمبه، یک تو، نیم ور، کلفتی،
کف تخت و… این نام گذاری ها متناسب با نقش های حک شده بر سر هر کدام هست.
قلم هایی که در اساس سازی به کار می رود عبارت اند از شوته، گرسوم، یک تو و…

 

,[categoriy]

قلم زنی به شیوه های مختلفی انجام میشود.
در صورتی که فقط گود کردن خطوط، مورد نظر صنعتگر باشد کار تقریبا ساده هست.
چه آنکه اینکار به سادگی قابل انجام بوده و وی میتواند به کمک ضرباتی که بر خطوط وارد میکند
به آن ها حالت فرورفتگی بدهد ولی در بیشتر موارد قلم زنی روی فلز به طور برجسته انجام میشود

یا ترکیبی از نقوش برجسته و فرورفته هست که در این صورت باید قسمت های متن طرح با کمک ابزاری خاص کوبیده
و گود شود تا خطوط برجسته بماند و خودش را نشان دهد. گاهی نیز استادکار مربوطه ناچار هست

تاریخ کوتاه قلمزنی ایران،برای تکمیل کار از دو سوی محصول به قلم زنی بپردازد. در این صورت بعد از اتمام قلم زنی یک طرف محصول،
قیر آن را پاک کرده و روی دیگرش را در قیر قرار می دهد و عمل قلم زنی را به انجام میرساند.

 

تاریخچه قلمزنی ایران

بدیهی هست در شرایطی که فرضا قلم زنی روی شیئی هموار نظیر سینی، بشقاب، کاسه و…
مورد نظر باشد اینکار به سهولت امکانپذیر بوده و صنعتگر مشکلی نخواهد داشت.

 

ولی چنانچه شیئی که قلم زنی روی آن انجام میشود دارای حالت کروی یا بسته باشد نظیر تنگ های دهان تنگ،
گلدان و… صنعتگران معمولا قسمتی راکه باید برجسته نمایانده شود
را به طور مجزا ساخته آن را به گونه ای کاملا ظریف روی کار لحیم می کنند.

 

قسمتی که به طور افزوده روی محصول قرار می گیرد برای این که از زیبایی فرآورده نکاهد

معمولا با نقوش فرورفته ای که لبه ی آن را با سطح محصول پیوند میدهد محاط می شود.

 

گاهی نیز هنرمند قلم زن بر حسب ضرورت یا بنا به ذوق و سلیقه ی خود به مشبک کاری، ترصیع و طلاکوبی محصول میپردازد.

نقوشی که امروزه مورد بهرهگیری ی قلم زنان قرار میگیرد بسیار متنوع بوده و

 

متداول ترین آن ها عبارت است از:

مشبک که خود نوعی از قلم زنی هست، اسلیمی، ختایی، گل و بوته ی شاه عباسی، مسجد شیخ لطف الله، منبت، اشکال حیوانی، شکار و… که در واقع طرح هایی میباشند که از نگاره های عامیانه یا سنتی الهام و مایه گرفته هست.

,[categoriy]

در مرحله ی قلم زنی از وسایلی بهرهگیری میشود که عبارت اند از:

 

انواع قلم ها که گاه تعدادشان به ۱۴۰ یا بیشتر نیز می رسد

پرگار در اندازه های گوناگون

چکش

متر

قیچی

دستگاه ذوب قیر

 

پس از اتمام کلیه ی عملیات قلم زنی، قیر را به کمک حرارت از محصول جدا کرده
و باقیمانده ی آن بر بدنه ی ظرف را نیز با نفت پاک می کنند. سپس ظرف قلم زده جهت هموار کردن یا صافکاری
و در صورتی که قطعات جداگانه ای داشته باشد به منظور سوار کردن قطعات و لحیم کاری به کارگاه صنعتگر سازنده برده می شود.

تالاب:گرچه لحیم کاری در این مرحله توسط آلیاژ قلع صورت میگیرد تا قسمت های لحیم شده
هم رنگ اساس ی ظرف باشد و صافکاری نیز توسط چکش چوبی یا چکشی که بر سر آن چرم قرار داده شده
و جهت صاف کردن و هموار کردن ظرف که در هنگام قلم زنی تاب برداشته و فرورفتگی و برآمدگی پیدا کرده انجام می پذیرد.

 

,[categoriy]

 

پس از صاف کاری و چسباندن قطعات، ظرف جهت پرداخت به کارگاه پرداخت کاری برده می شود
و به وسیله ی فرچه با صابون تمیز و پرداخت میشود
و بعد از آن از یک نوع واکس مخصوص یا دوده برای جلای کار بهرهگیری می شود.
تا حدود بیست سال قبل کار، پرداخت تماما با دست صورت می گرفته هست
ولی در حال حاضر به وسیله ی دستگاه فرچه نیز انجام می شود.

 

تاریخچه قلمزنی ایران  

مرحله ی نهایی و تکمیلی کار، سیاه کاری هست که در کارگاه قلم زنی انجام میشود.
به این ترتیب که سطوح قلم زنی شده را به وسیله ی مخلوطی از دوده و واکس می پوشانند
به نحوی که کلیه ی قسمت های فرورفته از این مخلوط پر شود.

 

سپس سطح کار را به وسیله ی قطعاتی از پارچه پاک کرده و صیقل میدهند
لذا کلیه ی جزئیات قلم خورده و فرورفته به رنگ سیاه و قسمت های برجسته به رنگ اصلی ظرف در می آید
که گرچه این امر موجب نمایاندن بیشتر و بهتر خطوط طرح و در نتیجه زیبایی بیشتر محصول می شود.

 

تاریخ کوتاه قلمزنی ایران،در حال حاضر اضافه بر اصفهان که قلم زنی مس و برنج در آن از رونق فوق العاده ای برخوردار هست
در شهرهای تهران، طبس و کرمانشاه نیز قلم زنی روی مس تا حدودی مرسوم و متداول هست.

 

,[categoriy]
ساخت و قلم زنی نقره

تهیه و ساخت اشیاء نقره ای و قلم زنی روی آن ها از قبل های بسیار دور در ایران رواج داشته
و در حال حاضر نیز در شهرهای شیراز، اصفهان، تبریز و تهران گروه هایی از هنرمندان مشغول به کار در این اساس میباشند.

 

ویژگی ساخت محصولات نقره ای و قلم زنی نقره در شهرهای مورد اشاره به شرح زیر هست:

 

شیراز

شیراز از قدیم مرکز زیاد ی نقره سازی و قلم زنی روی نقره بوده هست
ولی کاهش تعداد صنعتگران همراه با گرانی نقره از رونق این رشته در حال حاضر کاسته هست.
در کارگاه های قلم زنی معمولا صنعتگران ابتدا طرح را به طور ذهنی و فاقد بهرهگیری از الگو روی محصول پیاده کرده
و سپس با چکش و قلم آهنی آن را قلم زنی می کنند. معمولا قلم را نیز خود صنعتگران می سازند.

 

اصفهان

نقره سازی و قلم زنی نقره در اصفهان مثل دیگر صنایع دستی متعارف در شهر مذکور دارای پیشینه ی تاریخی و رونقی چشمگیر هست. تعداد شاغلین در این رشته نیز در مقایسه با شهرهای دیگر بیشتر و طبعا میزان ساخت هم بالاتر هست.

 

تبریز

اگرچه صنعت نقره سازی در تبریز از سابقه ای طولانی برخوردار هست
ولی در حال حاضر رونق قبل را ندارد که علت اصلی آن را باید کمبود صنعتگران نقره کار،
افزایش دستمزدها و گرانی بهای نقره دانست.

 

قلم زنی فرآورده های نقره در دو مرحله و در دو کارگاه مجزا از هم صورت می گیرد:

کارگاه ساخت

کارگاه قلمزنی

 

ساخت محصولات نقره ای

ماده ی نخست ی مورد نیاز هنرمندان نقره کار عبارت از نقره با عیار 84 هست که به صورت ورق،
سکه های نقره و اشیاء قدیمی در دسترس قرار دارد. ابتدا نقره را ذوب کرده و به صورت شمش در می آورند.
با نورد این شمش ها را به ورق های نقره تبدیل می کنند و سپس با قیچی آن ها را به اندازه های دلخواه بریده
و لحیم می کنند و با چکش آن را به شکل دلخواه در می آورند. اشیاء ساخته شده در این کارگاه ها عبارت اند
از سرویس چایخوری، گلدان، شمعدان، جعبه، کاسه، قندان، قاب تصویر و…

 

قلم زنی محصولات نقره

پس از ساخت محصول نقره ای آن را به کارگاه قلم زنی میبرند. در کارگاه قلم زنی ابتدا طرح را به طور ذهنی
و فاقد بهرهگیری از الگو روی محصول پیاده کرده و سپس با چکش و قلم آهنی آن را قلم زنی میکنند
که قلم ها معمولا به وسیله ی خود صنعتگران ساخته شده هست. بعد از قلم زنی برای پرداخت
و صیقل دادن بار دیگر فرآورده را به کارگاه بازگردانده و پس از این مرحله آن را به متقاضی عرضه میکنند.

 

وسایل کار نقره کاران و قلم زنان نقره شامل انواع سوهان، قیچی، مته، قالب، قلم های فلزی،
اره ی کمانی، انواع گوناگون چکش، سندان، پرگار، میز چوبی، انواع گیره و چرخ پرداخت هست
و شیوه ی کار نیز همان هست که در مورد ساخت و قلم زنی مس و برنج گفته شد.

 


برهنه کردن دختر 32 ساله برای تفتیش توسط پلیس (عکس)
لخت شدن زنان مصری برای اعتراض (عکس)
علت ازدواج مجدد بهاره رهنما
عکس های غمگین عاشقانه و رمانتیک (2)
درخواست های رابطه جنسی در دوران دوستی
سوء استفاده و رابطه جنسی مونا با رییس شرکت
عکس های لو رفته و کمیاب اینستاگرام بازیگران
عکس جنجالی لورفته از زن و شوهر لخت در پارک (+18)
عکس طنز زنان لخت لب ساحل
دختر 17 ساله شیرازی زیباترین دختر جهان شد (+عکس)
.

بررسی تاریخچه قلم زنی در ایران

مطالب دیگری که شاید به خواندن آنها علاقه‌مند باشید